ΑΕΠ, ένας χρήσιμος αλλά με περιορισμούς δείκτης

Στο δυτικό κόσμο η ζωή φαίνεται να περιστρέφεται μόνο γύρω από τα χρήματα. Μας λένε ότι τα χρήματα δεν είναι τα πάντα, αλλά για τη μέτρηση της επιτυχίας είναι τα πάντα. Και έτσι μετράμε άλλωστε και την εθνική επιτυχία. Εάν το ΑΕΠ αυξάνεται, τότε όλα πάνε καλά κι οι πολίτες θα πρέπει να είναι ευχαριστημένοι. Αυτή η υλιστική άποψη, παρά το γεγονός ότι ενέχει κάποια αλήθεια, δεν λέει ολόκληρη την ιστορία.

Το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ) μετρά την αξία αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Έτσι, η ίδια η μέτρηση εστιάζεται στις αγορές και μόνο. Ήταν μια επαναστατική ιδέα για το πώς να συσσωρεύονται και να αξιολογούνται συγκεκριμένα δεδομένα, αλλά έχει κάποιους σημαντικούς περιορισμούς.

Το ΑΕΠ δεν μετρά αν οι εργαζόμενοι είναι ικανοποιημένοι με την εργασία τους, εάν υπάρχουν ανοιχτοί δημόσιοι χώροι για περιπάτους και άσκηση. Μετρά το εισόδημα μιας οικογένειας, αλλά όχι εάν οι γονείς έχουν μια στοργική σχέση με τα παιδιά τους κι αν περνάνε ποιοτικό χρόνο μαζί. Δεν μετρά τον κόπο όλων αυτών των ανθρώπων που χρησιμοποιούν τον ελεύθερο χρόνο τους για εθελοντική εργασία ή που θυσιάζουν εκατοντάδες ώρες καθιστώντας αξιόπιστες τις πηγές στη Wikipedia. Δεν λαμβάνει υπόψη την ποιότητα του αέρα και δεν μετρά την ανισότητα. Ακόμη χειρότερα, το ΑΕΠ αυξάνεται εάν οι άνθρωποι καταναλώνουν περισσότερο πρόχειρο φαγητό αντί σπιτικού ή αν αυξηθούν οι πωλήσεις των τσιγάρων.

Ακαθάριστη Εθνική Ευτυχία: μια ενδιαφέρουσα πρωτοβουλία

Οι περιορισμοί και τα παράδοξα του ΑΕΠ έχουν προβληματίσει αρκετούς επιστήμονες και έχουν ξεκινήσει αρκετές έρευνες και προτάσεις σχετικά με πιθανούς εναλλακτικούς δείκτες. Μια τέτοια πρόταση προέρχεται από το Μπουτάν, μια μικρή χώρα μεταξύ δύο γιγάντων, της Ινδίας και της Κίνας, που από το 2008 προχώρησε σε μια ξεχωριστή πρωτοβουλία: υιοθέτησε ένα νέο δείκτη που μετρά τη συλλογική ευτυχία και ευημερία του πληθυσμού. Αυτή η ιδέα αποτέλεσε την έμπνευση για την ετήσια Έκθεση Ευτυχίας του ΟΗΕ από το 2012 και μετά. Οι τέσσερις πυλώνες του δείκτη είναι:

• βιώσιμη και δίκαιη κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη
• προστασία του περιβάλλοντος
• διατήρηση και προώθηση του πολιτισμού
• και η καλή διακυβέρνηση

Ταυτόχρονα, η ΑΕΕ εστιάζεται σε εννιά τομείς: τη ψυχολογική ευεξία, την υγεία, τη χρήση του χρόνου, την εκπαίδευση, την πολιτιστική ποικιλομορφία και ανθεκτικότητα, τη χρηστή διακυβέρνηση, τη ζωτικότητα της κοινότητας, την οικολογική ποικιλομορφία και το βιοτικό επίπεδο

Πρακτικά, με βάση την ΑΕΕ εάν υπάρχουν δύο άτομα, το ένα με υψηλό εισόδημα αλλά ελάχιστο χρόνο εκτός εργασία, ενώ το άλλο με μικρότερο εισόδημα αλλά που αφιερώνει περισσότερο ποιοτικό χρόνο με τους φίλους και οικογένεια του, το άτομο με το μικρότερο εισόδημα κατατάσσεται ψηλότερα στην ΑΕΕ. 

Ο Ρόμπερτ Κένεντι σχολίασε κάποτε για το ΑΕΠ ότι μετρά τα πάντα, εκτός από αυτά που κάνουν τη ζωή αξιόλογη και είχε δίκιο. Χρειαζόμαστε νέο μέτρο που να μπορεί να αξιοποιηθεί παράλληλα με το ΑΕΠ και να το συμπληρώνει, ώστε να έχουμε μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τους πολίτες και την κοινωνία και να μην στηρίζουμε όλες μας τις εκτιμήσεις με βάση την κατανάλωση.