Ο κόσμος έχει βιώσει τα τελευταία 12 χρόνια δύο κρίσεις, που κατά τ’ άλλα συμβαίνουν εξαιρετικά σπάνια, και δεν πρέπει να έχουμε αυταπάτες σχετικά με το κοινωνικοοικονομικό κόστος της πανδημίας. Το να υιοθετήσουμε και πάλι τη λιτότητα ως μονόδρομο ή να βασιστούμε στο «αόρατο χέρι» της αγοράς θα έχει καταστροφικές επιπτώσεις στην ανισότητα και την κοινωνική ευημερία. Υπάρχει μόνο μία λύση: οι «κερδισμένοι» πρέπει να σηκώσουν το βάρος που τους αναλογεί και οι «χαμένοι» πρέπει να στηριχθούν.

Από το ναδίρ στο νεζίθ

Το ξέσπασμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008 είχε, σύμφωνα με τους κυρίαρχους φορείς χάραξης πολιτικής, μόνο μία λογική διέξοδο, που σε συνέργεια με τις αξίες της ελεύθερης αγοράς θα μπορούσε να τερματίσει την ύφεση: λιτότητα και μαζικές περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, συμπεριλαμβανομένης της υγειονομικής περίθαλψης. Ένα και ένα κάνει δύο, και τα συστήματα υγείας σε πολλές χώρες έμειναν ευάλωτα σε μια πιθανή καταστροφή λόγω κοντόφθαλμων πολιτικών και της μεταφυσικής πίστης στη δύναμη της αγοράς.

Μια δεκαετία αργότερα, η έλευση του COVID μειώνει τα κρατικά έσοδα, ενώ αυξάνεται κι ο αριθμός όσων ξεπερνούν τα κατώτατα όρια της φτώχειας. Εκατομμύρια έχουν ήδη χάσει τη δουλειά τους και πολλοί άλλοι βρίσκονται σε κατάσταση αβεβαιότητας. Από την άλλη πλευρά, οι δισεκατομμυριούχοι κατάφεραν να συσσωρεύσουν περισσότερα χρήματα, καθώς ο συνδυασμένος πλούτος τους έφτασε σε νέο ρεκόρ. Αλλά όταν ο ιός άρχισε να μας απειλεί, οι εργαζόμενοι σε τομείς που πριν από δέκα χρόνια έπρεπε να υποστούν περικοπές ή απολύσεις και θεωρούνται ως πλεονάζοντες και αντι-παραγωγικοί ξαφνικά μετατράπηκαν στο δημόσιο λόγο σε ήρωες.

Μπορούμε να υποθέσουμε ότι μέχρι τώρα θα είχαμε μάθει ότι για να είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι για την επόμενη υγειονομική κρίση, περισσότερες περικοπές δαπανών θα ήταν εντελώς ανεύθυνο. Δυστυχώς, μια ανάλυση της Oxfam διαπιστώνει ότι 76 από τα 91 δάνεια του ΔΝΤ που διαπραγματεύτηκαν μετά την έναρξη της πανδημίας δίνουν μεγάλη βαρύτητα σε βαθιές περικοπές στα συνταξιοδοτικά συστήματα, στο πάγωμα μισθών, σε περικοπές για εργαζομένους του δημόσιου τομέα, όπως γιατρούς, νοσηλευτικό προσωπικό, εκπαιδευτικούς, και σε επιδόματα ανεργίας.

Η Chema Vera από την Oxfam, επεσήμανε ότι «η πίεση για λιτότητα εκ μέρους του ΔΝΤ θα βλάψει τις χώρες που ισχυρίζεται ότι θα βοηθήσει. Το ΔΝΤ δεν πρέπει να επαναλάβει τα λάθη που έκανε μετά την οικονομική κρίση του 2008, όπου οι απλοί άνθρωποι πλήρωσαν το τίμημα για τα μέτρα λιτότητας. Αντ ‘αυτού, το ΔΝΤ πρέπει να πιέσει τις χώρες να ενισχύσουν τις επενδύσεις στην υγεία και την εκπαίδευση, και να διασφαλίσουν ότι τα πλουσιότερα άτομα και οι μεγάλες εταιρείες θα πληρώσουν το δίκαιο μερίδιο των φόρων τους».

Βασικό εισόδημα: ένα εφικτό σχέδιο κατά της ανισότητας;

Τα κράτη πρέπει να δημιουργήσουν σχέδια διάσωσης για όλα τα μέρη της κοινωνίας. Ειδικοί φόροι για τους οικονομικά κερδισμένους αυτής της περιόδου μπορούν να προσφέρουν στις χώρες ζωτικά έσοδα για την ανακούφιση του πληθυσμού. Ακόμη και πριν από τον COVID, η τεχνολογική πρόοδος, οι βελτιώσεις στην τεχνητή νοημοσύνη και η αυξανόμενη ανισότητα είχαν εγείρει ανησυχίες σχετικά με τον αντίκτυπό τους στο εργατικό δυναμικό. Τα λοκντάουν ως μέτρο αναχαίτισης της πανδημίας διέκοψαν την οικονομική δραστηριότητα σε ορισμένους τομείς και έβλαψαν σοβαρά άλλους, επιδεινώνοντας τον φόβο για το αύριο. Οι επακόλουθες απώλειες θέσεων εργασίας και οι χρεοκοπίες είναι σίγουρο ότι θα δημιουργήσουν τεράστιο άγχος και αδιέξοδα σε εκατομμύρια και πολλές κυβερνήσεις κατά τη διάρκεια της πανδημίας αποφάσισαν να βοηθήσουν ενεργά τους εργαζομένους και τους εργοδότες παρέχοντας εγγυήσεις, συμπεριλαμβανομένης της παροχής ρευστότητας.

Αυτή η ενίσχυση μοιάζει με μια ιδέα που συζητείται εδώ και χρόνια από οικονομολόγους και ονομάζεται «Καθολικό Βασικό Εισόδημα (UBI)», μια πρόταση που περιλαμβάνει την παροχή ενός ποσού σε όλους τους πολίτες, και στοχεύει στην εξάλειψη της φτώχειας, διασφαλίζοντας ότι κάθε το άτομο μπορεί να καλύψει βασικές ανάγκες, όπως τρόφιμα και στέγη. «Αν υπήρχε ποτέ μια ευκαιρία να προσπαθήσουμε να βάλουμε ένα είδος κατώτατου εισοδήματος που μπορεί να καταβληθεί σε ανθρώπους, αυτή είναι η ώρα να το κάνουμε», ισχυρίζεται ο Damon Jones, οικονομολόγος στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο στο Ιλινόις. Οι πολιτικές που μοιάζουν με το UBI αποδείχτηκαν σωτήριες για πολλές οικογένειες κατά τη διάρκεια της πανδημίας και υποστηρίζονται ακόμη και από τον Jack Dorsey, CEO του Twitter.

Κυβερνήσεις χρησιμοποίησαν χαρακτηριστικά του Καθολικού Βασικού Εισοδήματος για να μειώσουν τον αντίκτυπο της κρίσης. Το ερώτημα παραμένει αν τέτοιες πολιτικές θα παραμείνουν στο τραπέζι και μετά.

Πολλές ευρωπαϊκές χώρες ήδη συζητούν την καθιέρωση ενός βασικού εισοδήματος, και μια πρωτοβουλία πολιτών καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να υποβάλει πρόταση για ένα άνευ όρων βασικό εισόδημα σε όλη την Ένωση.

Η ιστορία επαναλαμβάνεται την πρώτη φορά σαν τραγωδία και τη δεύτερη σαν φάρσα

Εάν υπάρχει ένα μάθημα που πρέπει να αντληθεί από το 2008, είναι ότι η λιτότητα απέτυχε. Αν επιμείνουμε σε αυτήν την ξεπερασμένη νοοτροπία θα φέρουμε μόνο περισσότερο πόνο και αδιέξοδα στον εαυτό μας και στις κοινωνίες μας. Εάν θέλουμε να σχεδιάσουμε ένα καλύτερο μέλλον, οφείλουμε να ξανασκεφτούμε τις αξίες μας και να προσπαθήσουμε να λύσουμε τα προβλήματά μας με καινοτόμες και δίκαιες πολιτικές. Διαφορετικά, όλες οι θυσίες μας κατά τη διάρκεια της πανδημίας θα είναι μάταιες και σε λίγα χρόνια θα αντιμετωπίσουμε έναν εξαιρετικά άνισο, ζοφερό κόσμο.